कृषिदिन : चिंता आणि चिंतन

उद्याच्या हाती येणाऱ्या उत्पन्नाची कोणतीच शाश्वती देता येत नाही,अशा ही अवस्थेत कष्ट करणाऱ्या शेतकरयांची खरोखरच कमाल असते,म्हणून जगात सगळ्यात धाडशी कोण असेल तर तो साऱ्या जगाचा पोशिंदा शेतकरी बळीराजा.वर्षातील कोणताही महिना असो, महिन्यातील दिवस कोणताही असो, सकाळी उठल्यापासून दिवस मावळेपर्यंत सतत कामात असणाऱ्या बळीराजास कृषि दिनाच्या निमित्ताने मानाचा मुजरा !

लेखिका : आसंता खडांबेकर; मो. ९३७३५३७२००

एरव्ही सातवा आयोगासारखा ना त्याला ग्रेड पे, ना सेकंड-फोर्थ,ना विकेंड. शेती म्हणजे जस योद्ध्याच काम, तसच हुशारीच काम.हवामानातील बदलाला केंव्हाच त्याने अंगिकारले आहे.हवामान तज्ञापेक्षा पावसाचा अंदाज त्यांचाच अद्याप खरा ठरत आलाय असच म्हणाव लागेल.आभाळाकडे नुसती नजर टाकली तरी त्याला वरुणराजा केंव्हा बरसणार याचा अंदाज येतो.त्याला हल्लीच्या जमान्यात वापरण्यात येणाऱ्या ईटरनेटची फारशी गरज पडत नसावी.एव्हाना तो या अंदाजावर विश्वासच ठेवायला तयार होत नाही हे सोशल मेडीयाच्या माध्यमातून आपण गेल्या १५-२० दिवसापासून वाचतो आहोत.
गेल्या चार-पाच वर्षापासून पावसाने हुलकावणी दिल्याने, गतवर्षी अख्ख्या महाराष्ट्राला भीषण दुष्काळाला सामोरे जावे लागले.१९७२ च्या दुष्काळाची आणि यंदाच्या दुष्काळाची तुलना करताना न भूतो ना भविष्यती ची प्रचिती येते. गेल्या चार-पाच वर्षात राज्यातल्या आणि विशेष: मराठवाड्यातल्या शेतकऱ्यांच्या आत्महत्येन उच्चांक गाठला हे खेदान नमूद करावेसे वाटते.दुष्काळ, नापिकी, कर्जबाजारीपणाला कंटाळून यातील बहुतांश शेतकऱ्यांनी या जगाचा कायमचा निरोप घेतला.
यंदाच्या वर्षी दुष्काळ असूनही कांद्याच्या भावाने शेतकऱ्यांचा फास अधिक आवळला गेला आणि कांद्याच खत करण्याशिवाय दुसरा पर्याय बळीराजावर उरला नाही.दुष्काळाने साखर कारखानदारीवर संक्रांत आली असच म्हणाव लागेल. गेल्या चार-पाच वर्षापासून राज्यातील साखर कारखानदारी तोट्यात चालू आहे.यंदाच्या दुष्काळान शेतकऱ्यांच आणि साखर कारखानदारीच व त्यावर अवलंबून असणाऱ्या सर्वच घटकांचं कंबरड मोडल आहे. साखर कारखान्यांना येता हंगाम ऊस टंचाईमुळे कठीण जाणार आहे त्याचा विपरीत परिणाम सर्वच घटकांवर होणार आहे.

धक्कादायक वास्तव

समृद्ध महाराष्ट्र सरासरी रोज आठ शेतकरी करतात आत्महत्या
समृद्ध महाराष्ट्रातील शेतकरी दुःखाच्या छायेत असल्याचे धक्कादायक वास्तव समोर आले आहे.२०१४ ते २०१८ या पाच वर्षाच्या काळात १४०३४ शेतकऱ्यांनी जीवन संपवले आहे. राज्य सरकारने २०१७ साली जाहीर केलेल्या कर्जमाफीच्या योजनेनंतरही ४५०० शेतकऱ्यांनी मृत्यूला कवटाळले आहे. सरासरी रोज ८ शेतकरी आत्महत्या करत असल्याची आकडेवारी समोर आली आहे.माहितीच्या अधिकारात राज्य सरकारकडून देण्यात आलेल्या माहितीमध्ये ही वस्तुस्थिती स्पष्ट करण्यात आली आहे. देशात सर्वात जास्त आत्महत्या महाराष्ट्रात होतात हे आता साऱ्या जगाला माहित झालेले भयाण वास्तव आहे. “लॅड ऑफ सुसाईड” असे भीषण वर्णन अभ्यासकांनी शेतकऱ्यांच्या आत्महत्येसंदर्भात करून ठेवले आहे.आत्महत्या करणाऱ्या शेतकऱ्यांमध्ये विदर्भातील शेतकऱ्यांचे प्रमाण सर्वाधिक आहे.त्यापाठोपाठ मराठवाडा व इतर भाग दिसून येतो.

दुष्काळाने अक्षरशः मेटाकुटीला आलेला शेतकरी पावसासाठी नजर लावून बसला आहे.पावसा पड र बाबा ! अशी आर्त याचना तो वरुणराजाकडे करत आहे.वेळेवर आणि चांगल्या पावसाच्या अंदाजानुसार शेतकऱ्यांनी व्याजाने तसेच उसनवारीने पैशाची जुळवाजुळव करून खत बी-बियाणाचे नियोजन केले आहे.परंतु जून महिना संपत आलाय परंतु काही भागात हवामानखात्याचा अंदाज सपशेल खोटा ठरवत पावसाने शेतकऱ्यांना चिंतातूर केले आहे. लांबलेल्या पावसाने शहरी आणि ग्रामीण भागाचे पूर्ण नियोजन कोलमडले आहे.राज्यातील गत वर्षाच्या दुष्काळानंतर सर्वांचे लक्ष पावसाकडे होते.यंदाच्या वर्षी मान्सून वेळेवर दाखल होऊन सरासरी इतका पाऊस पडणार असल्याचा अंदाज हवामान खात्याने व अनेकांनी भाकीत वर्तवले होत,त्या पार्श्वभूमीवर खरीप हंगामाच्या पेरणीसाठी शेतकरांच्या आशा पल्लवीत झाल्या होत्या.दुष्काळाच्या प्रचंड तीव्रतेने होरपळलेला शेतकरी थोडा सुखावला होता. मात्र तो आता पुन्हा चिंताग्रस्त झाला आहे.राज्यातील बहुतांश धरणे अक्षरशः कोरडीठाक पडली आहेत.त्यामुळे तिसरे महायुध्द पाण्यासाठी होईल याची प्रचीती ठायोठायी अनुभवयाला यंदाच्या दुष्काळाने दिली त्यात, पाऊस लांबला तर आणखी वणवा पडण्याची शक्यता आहे.

मागील तीन चार वर्षापासून पावसाने दिलेल्या हुलकावणीने आणि यंदाच्या दुष्काळाने बियाणे ऊत्पादनावर विपरीत परिणाम झाला,परिणामी खाजगी कंपन्यांनी किमतीत भरमसाठ वाढ केली.दराबाबत शेतकऱ्यांनी चौकशी केल्यास बियाणे उपलब्ध नाही असे सांगून डावलण्याचे प्रकार काही ठिकाणी सुरु झाले आहेत. सध्या शेतकऱ्याला हव त्या पिकाच हव ते बियाणे बाजारात सहजासहजी मिळेनासे झाले आहे. काही शेतकरी मागील वर्षीच बियाणे मध्यस्थामार्फत /दुकांनदारामार्फत विकून आपल्याच शेतकरी बांधवांच्या खिशाला चाट देत आहेत. माणुसकीचा झरा संपत चालल्याच समोर येत आहे.
सलग दोन वर्ष दुष्काळ पडल्याने शेतीची वाट लागली.धान्याची आवक कमी झाल्याने दर वाढले.मागणी आणि पुरवठा साखळीत बिघाड झाल्याने महागाई वाढली आहे,धान्य निर्मितीसाठी लागणाऱ्या निविष्ठाची किंमत प्रचंड वाढल्याने शेतीचा ऊत्पादन खर्च कमालीचा वाढला आहे. शेतमजुरांची मजुरी ,वाहतूक खर्च, साठवण व्यवस्थेचे भाडे यामुळे ऊत्पादन खर्च वाढला, त्याप्रमाणे उत्पादनाला बाजारभाव मिळत नसल्याने शेतकरी आपला माल साठवून ठेवतो,बाजारात माल आणायला त्याला उत्साह राहत नाही ,त्यामुळे पुरवठा कमी होतो आणि साहजिकच किमती वाढतात.सध्या सर्वत्र महागाईचा वणवा पेटला आहे.सर्वसामान्य माणूस यात भरडला जात आहे.
शेतकऱ्यांसाठी जुलै महिना हा अतिशय महत्वाचा महिना समजला जातो याला आखाडी दिवस असंही म्हटलं जात. पेरणी,निंदणी,कोळपणीची धामधूम या हंगामात असते.आणि हमखास कधी कधी नव्हे आता तर नेहमीच पाऊस कोसळयाचा विसरून जातो आणि मग भयानक दुष्काळ पडतो.त्या दुष्काळाने शेतीवर आधारित सर्व समाजच होरपळून जातो.अशा आपत्तीतून वाचविण्यासाठी राज्यात कृषि क्रांतीची मुहूर्तमेढ राजकारणी लोकांच्या दूरदृष्टीने रोवली गेली.डॉ,. पंजाबराव देशमुख,अण्णासाहेब शिंदे ,यशवंतराव चव्हाण,वसंतराव नाईक यांच्या पासून सुरु झालेली ही कृषि कळवळयांची परंपरा आजही शरद पवार,ना. धो. महानोर,कै.शरद जोशी यांच्या कृतीतून उक्तीतून आपले अस्तिव टिकवून आहे.तुमची शेती तुमच्या एकट्याची नाही देशाची आहे. त्यामुळे शेती मोडून पडली तर देश मोडून पडेल म्हणून शेती वाचविली पाहिजे असे यशवंतरावांचे मत होते. त्यांच्याच मतांचा पाठपुरावा करून वसंतराव नाईकांनी शेतकऱ्यांसाठीच्या अनेक योजना शासकीय पातळीवरून अंमलात आणून शेतीतून उत्पन्न वाढीचा प्रयत्न केला. वसंतराव नाईक यांनी शेतकऱ्यांच्या हिताचा नेहमी विचार केला, शेती संपन्न झाली तरच लोकशाही संपन्न होईल.शेती मोडली तर लोकशाही मोडेल असे खणखणीत विचार नाशिक येथे भरलेल्या शिबिरात व्यक्त केले होते. वसंतराव नाईक हे खऱ्या अर्थाने शेतकऱ्यांचे कैवारी होते. वसंतराव नाईक हे मोठे द्रष्टे होते. राज्यातील सर्वसामान्य शेतकरी खऱ्या अर्थाने सुखी व समृद्ध व्हावा यासाठी कृषी उत्पादन वाढीला योग्य दिशा व चालना देण्याच्या उद्देशाने वसंतराव नाईकांनी हरितक्रांतीचा संदेश सर्वदूर नेला.प्रत्येक घराच्या परिसरात किमान एक झाड,तर शेताच्या बांध-बंधाऱ्यावर वृक्षवल्ली लावून महाराष्ट्रातील कणाकणात समृद्धी फुलवा.शेती समृद्ध करण्यासाठी नद्यानाल्यांचे पाणी अडवा व जमीन भिजवा,असा मोलाचा संदेश देऊन त्यांनी शेतकऱ्यांना पाण्याचे महत्व किती असते याची जाणीव करून दिली.याचा आधार घेऊन राज्य शासनाने पाणी अडवा,पाणी जिरवा,तुषार योजना,ठिबक सिंचन योजना कार्यारत केली.कृषी उत्पादनाच्या वाढीसाठी नदीनाल्यांवर लहान बंधारे बांधण्याची योजना त्यांनी आखली व ती शेतकऱ्यांच्या दृष्टीने उपयुक्त ठरली आणि हेच बंधारे पुढे वसंत बंधारे म्हणून राज्यात लोकप्रिय झाले.
राज्यात मागील चार-पाच वर्षापासून दुष्काळाचे ढग काही केल्या कमी होत नाहीत.याचा सर्वाधिक फटका शेतकऱ्यांना बसतो आहे.पेरणीयुक्त पाऊस पडत नाही, पडला तर पिके व्यवस्थित येत नाहीत,पिके चांगली आली तर धान्याला भाव मिळत नाही. बँकांनी दिलेले कर्ज माघारी देऊ शकत नसल्याने अन्य बँका,पतसंस्था किंवा सावकाराकडून पैसे घ्यावे लागतात.एकूण शेतकऱ्याची आर्थिक परिस्थिती फारच कठीण होत चालली आहे. राष्ट्रीयकृत बँका शेतकऱ्यांना कर्ज पुरवठा देण्यास कान्कुस करत आहेत. आहे.त्यामुळे शेतकऱ्यांनी कर्ज मिळणे कठीण झाले आहे.
गेल्या वीस –पंचवीस वर्षाचा आधुनिक शेतीचा भरभराटीचा काळ गेल्यानंतर पुन्हा काही अस्मानी-सुलतानी संकटाच्या कचाटयात शेतकरी सापडला आहे.शेत मालाच्या भावाचा प्रश्न,ऊत्पादन खर्चाचा प्रश्न,हाती येणाऱ्या उत्पादनाचे वास्तव चित्र या सगळ्यातून शेतकरी मेटाकुटीला आला आहे.
पाण्याची टंचाई ही आता सर्वादित आहे.पाण्याचा मोजका व नेमका वापर करावाच लागणार आहे.यंदाच्या वर्षी पाणी टंचाईचा प्रश्न नोव्हेंबर-डिसेंबर पासूनच एैरणीवर आला. पिकांना ठिबक सिंचनपद्धतीनेच पाणी द्यावे हे आता अनिवार्य करण्याची वेळ आली आहे.त्या दृष्टीने सरकारने ठिबक वापरला चालना दिली गेली पाहिजे तसेच उसाला ठिबक असल्याशिवाय गाळपासाठी घेतला जाणार नाही असा पवित्रा घ्यावाच लागणार आहे.
शेतीमधील मजुरांची चणचण देखील उत्तोरोतर वाढत आहे.परिणामी कामाचे ओझे ओढणारी यंत्रे अधिकाधिक पत्करणे हितावह ठरणार आहे.यांत्रिकीकरणाचा फैलाव झाला कि यंत्रे परवडतील इतपत किमान आकाराची शेतीयंत्रे अधिक गरजेची होईल. तेव्हा यांत्रिकीकरणावर भर द्यावाच लागेल.

मध्यंतरीच्या काळात खेडोपाडी झिरपत गेलेले जागतिकीकरण,नव्या पिढीत आलेला चंगळवादाचा प्रभाव,शैक्षणिक आणि ओेदोगिक क्षेत्रात निर्माण झालेले प्रश्नांची नव्याने पुनमांडणी करण्याची गरज निर्माण झाली आहे.मागच्या दशकात शेतकऱ्यांच्या ज्या मोठ्या प्रमाणात आत्महत्या झाल्या त्याने हा प्रश्न एैरणीवर आणला आहे.

शहरीकरणाचा वाढता प्रभाव, वाढणाऱ्या शैक्षणिक संस्था,नोकरदार वर्गाचे सुधारलेले राहणीमान,शहरी जीवनाची ओढ यामुळे व्यापारधंदे यामुळे शेतीच्या बिगरशेतीकरणात शेतीचे प्लॉट पडून मालकांना मोठ्या प्रमाणावर पैसा उपलब्ध झाला. यावर इतर जागतिकीकरणाशी निगडीत अनेक बाबींनी जमिनीचे महत्व अपूर्ण पातळीवर वाढले आहे. त्यामुळे गेल्या दहा पंधरा वर्षात जमिनीचे भाव कित्येक पटीनी वाढले आहेत.यापुढे ते वाढतच जाणार आहेत .
राज्यातील शेतकऱ्यांच्या शेती उत्पादनाचे आणी शेतीचे प्रश्न वेगवेगळे आहेत.पश्चिम महाराष्ट्र,विदर्भ,मराठवाडा,कोकण,खांनदेश या प्रदेशात पीक पद्धतीत फरक आहे.त्यामुळे कोरडवाहू शेतीपेक्षा ,पश्चिम महाराष्ट्रातील उस उत्पादक शेतकऱ्यांची शेती फायद्याची असे या भागातील शेतकरी समजतो.साखर कारखाने, शैक्षणिक संस्था,दुध डेअरी त्यांच्याशी निगडीत पतसंस्था यावरून हे अनुमान काढू शकतो.जागतिकीकरणामुळे खुल्या आर्थिक धोरणांचा थेट परिणाम विदर्भातील लाखो कापूस उत्पादकांवर झाला आणि कॉटन बेल्ट म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या या प्रदेशात नवीन पर्यायी पीक पद्धतीचा शोध घेताना शेतकरी वर्गाची तारांबळ उडाली. विदर्भ-मराठवाडयाची शेती म्हणजे पडीपसारा आहे असा या भागातील शेतकरी म्हणतात.दिसायला खूप पण उत्पादनात कमी असा त्याचा अर्थ होतो.
सध्या राज्यातील शेतकरी अडचणीत असून त्याला सरकारने मदत देण्याची गरज आहे. दुष्काळी परिस्थितीत शासनाने खतांच्या किमतीत १५० ते २०० रुपयांनी वाढ केल्याने शेतकर्‍यामध्ये संतप्त प्रतिक्रिया व्यक्त होत आहेत.दरवर्षी खरीप हंगामाच्या वेळेला सरकारतर्फे बी-बियाणे व खतांचा मुबलक साठा आहे, कोणतीही अडचण येणार नाही असे जाहीर केले जाते.सरकारच्या या वाक्यावर शेतकरी विश्वास ठेवतात व जेव्हा ते प्रत्यक्ष बाजारात जातात, तेंव्हा मात्र बाजारपेठेची गोम लक्षात येते.जे बियाणे शेतकऱ्याला हवे आहे तेच नेमके कसे उपलब्ध नाही हे सांगितले जाते. फारच आग्रह केला तर बाजार भावापेक्षा चढ्या दराने बियाणे खरेदी करावे लागते,तीच गत खतांची असते.शेतकऱ्यांचा माल जेव्हा बाजारपेठेत खरेदी केला जातो तेंव्हा त्याला अनेक अग्निदिव्यातून जावे लागते मात्र त्याला बियाणे व खते खरेदी करताना प्रचंड त्रासाला सामोरे जावे लागते.शिवाय पदरात पडलेला माल गुणवत्तेचा आहे कि नाही याची खात्री नसते.
खर तर सरकारने शेतकऱ्याला बांधावर खत उपलब्ध करून दिले पाहिजे.पेरणीच्या मोसमात शेतकऱ्याला विवंचना असते ती पैशाची.दुष्काळाच्या पार्श्वभूमीवर सरकारने मोठ्या प्रमाणात पतपुरवठा केला तरच शेतकरी तग धरेल अन्यथा शेतकऱ्याला खिंडीत पकडणारी यंत्रणा याहीवर्षी पिळवटून काढेल शेतकऱ्यांच्या या मुलभूत प्रश्नासंबंधी कृषि दिनाच्या निमित्ताने चिंता आणि चिंतन करण्याची आवशकता आहे.

आपल्या मित्रांपर्यंत ही बातमी पोचवा..

Be the first to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*